Athanasios PAPATHANASIOU

Extra pauperes nulla salus. Η αποστολή και τα διλήμματα της Εκκλησίας μπροστά στο μάτι της βελόνας. Εισήγηση στην στρογγυλή τράπεζα «Πλούσιοι και φτωχοί στην Καινή Διαθήκη, τον πρώιμο μοναχισμό και το Βυζάντιο» (Θεολογική Σχολή ΑΠΘ, Τμήμα Ποιμαντικής και Κοινωνικής Θεολογίας, Τομέας Ιστορίας, Δόγματος και Διαχριστιανικών Σχέσεων), Πέμπτη 21 Μαρτίου 2019. Το 1935 ο Μπέρτολντ Μπρεχτ μας χάρισε το ποίημα «Ερωτήσεις ενός εργάτη που διαβάζει». Με το ποίημα αυτό, ως γνωστό, ο Μπρεχτ διατύπωσε υπό τύπον ερωτήσεων την εξής απλή διαμαρτυρία: Πίσω από πολλά έργα υψηλού πολιτισμού (πίσω από την επτάπυλη Θήβα, από το Σινικό τείχος, από τις αψίδες της Ρώμης, από τα παλάτια του Βυζαντίου) υπάρχει κάτι πραγματικό, αλλά αθέατο: Ο κόπος και ο πόνος των φτωχών, οι οποίοι έστησαν αυτά τα έργα, κι όμως, όχι απλώς μένουν ανώνυμοι, αλλά ούτε καν υπάρχουν στον οπτικό ορίζοντα του ανθρώπου που θαυμάζει αυτά τα επιτεύγματα. Κι αν άραγε ο Μπρεχτ συναντούσε τον άγιο Ισίδωρο Πηλουσιώτη, στα τέλη του 4 ου αιώνα; Ο πατριάρχης Αλεξανδρείας Θεόφιλος ήταν υπέρμαχος της δογματικής ορθοδοξίας. Έμενε όμως-επιτρέψτε μου-μεταξεταστέος στην ορθοπραξία. Έκτιζε λαμπρούς ναούς (προς δόξαν Κυρίου, όπως συχνά λέγεται), αλλά τους έχτιζε με αυταρχισμό και αδικία. Εδώ, λοιπόν, τον έλεγχε ο Ισίδωρος Πηλουσιώτης. Έχεις γίνει (του έλεγε) λιθομανής και χρυσολάτρης. Κτίζεις στο Πηλούσιο εκκλησία, λαμπρή […], αλλά με ελεεινά μέσα: με χρηματισμούς από χειροτονίες, με αδικίες […] και με υπεξαίρεση των χρημάτων που προορίζονται για τους φτωχούς […]. Δεν χρειάζεται ο Θεός θυσίες που προέρχονται από αδικία. Αντιθέτως, τις σιχαίνεται σαν να πρόκειται για θυσία σκύλου. Σταμάτα, λοιπόν, και να κτίζεις και να αδικείς, ώστε να μη βρεθεί στην κατάκριση του Θεού αυτό το [λαμπρό] οικοδόμημα. Αιώνια θα στέκει μετέωρο και θα σου καταμαρτυρεί με ποια κακά κτίστηκε, θα σου γυρεύει πίσω τα μεροκάματα που στέρησες και θα συνηγορεί υπέρ όσων έβλαψες.

Θανάσης Ν. Παπαθανασίου, ελληνική μετάφραση του σερβικού Προλόγου του στο βιβλίο του «Апостоли субверзивне наде. Црква и сведочанство, дело, изненађењ» [Απόστολοι μιας ανατρεπτικής ελπίδας. Η Εκκλησία και η μαρτυρία, η πράξη, η έκπληξη], έκδοση του Βιβλικού Ινστιτούτου της Ορθόδοξης Θεολογικής Σχολής Βελιγραδίου (μετάφραση Ντράγκιτσα Τάντιτς-Παπανικολάου), 2018, σσ. 21-24.

Το να είσαι Χριστιανός σημαίνει [...] nα χαίρεσαι να γεμίζει η ζωή σου από τον Χριστό, αλλά και να μην κάνεις τη ζωή σου φυλακή του Χριστού. Σημαίνει να συναντάς τον Κύριό σου στο θυσιαστήριο, αλλά και να οδοιπορείς μαζί του στους δρόμους του κόσμου. Σημαίνει να τον αναγνωρίζεις μέσα στο υπερώο στο οποίο βρίσκεσαι, αλλά και να είσαι έτοιμος να αφουγκραστείς τα βήματά του εκεί που δεν τον βλέπεις. [...] Το να είσαι Χριστιανός σημαίνει να εμπιστεύεσαι τον ζωντανό Θεό, δηλαδή τον Θεό ο οποίος ασταμάτητα αγαπά και ασταμάτητα εργάζεται· τον βιβλικό Θεό ο οποίος είναι ανατροπέας και ελευθερωτής...

Το να είσαι Χριστιανός σημαίνει νὰ δέχεσαι τὸν Χριστὸ στὴ ζωή σου. Ἁπλὴ φράση, ἀλλὰ μὲ πάρα πολλὰ συμφραζόμενα. Σημαίνει νὰ χαίρεσαι νὰ γεμίζει ἡ ζωή σου ἀπὸ τὸν Χριστό, ἀλλὰ καὶ νὰ μὴν κάνεις τὴ ζωή σου φυλακὴ τοῦ Χριστοῦ. Σημαίνει νὰ συναντᾶς τὸν Κύριό σου στὸ θυσια-στήριο, ἀλλὰ καὶ νὰ ὁδοιπορεῖς μαζί του στοὺς δρόμους τοῦ κόσμου. Σημαίνει νὰ τὸν ἀναγνωρίζεις μέσα στὸ ὑπερῶο στὸ ὁποῖο βρίσκεσαι, ἀλλὰ καὶ νὰ εἶσαι ἕτοιμος νὰ ἀφουγκραστεῖς τὰ βήματά του ἐκεῖ ποὺ δὲν τὸν βλέπεις...

Μια συζήτηση μεταξύ του Μητροπολίτη Νιγηρίας Αλέξανδρου, του π. Κωνσταντίνου Στρατηγόπουλου και του Θανάση Ν. Παπαθανασίου, με συντονιστή τον Αλέξανδρο Καριώτογλου:
Κυριακή 8 Μαρτίου 2009 στον Ραδιοφωνικό Σταθμό της Εκκλησίας της Ελλάδος, απομαγνητοφωνημένη και δημοσιευμένη στο περιοδικό "Πάντα τα Έθνη" αρ. 109 και 110 (2009).

In late antiquity, the concept of mission (based on the belief that there is one truth for all people, regardless of race, national, or cultural identity) was a Christian innovation. In the ancient world, every ethnic and cultural context had its own religious truth, which was incomprehensible in other national and cultural contexts.
There was no idea of a universal mission even in pre-Christian Judaism, although some of the later books of the Old Testament contain some ideas about universality. Therefore, when Christianity started to spread throughout the Mediterranean basin, it startled Greco-Roman society with its claim that the human subject was able to raise the question of truth vis-à-vis ”indigenousness”. It recognized, in other words, each person’s ability to choose the truth, even when it came from outside his/her nationality and thus came into conflict with his/her ancestral religious identity.
This perspective neither absolutizes nor nullifies any particular culture. Rather, culture can and in fact must become the flesh (sarx in New Testament Greek) of the Gospel, in the continuous process of the Gospel’s incarnation in every place and time. It must never, however, become its sarcophagus; that is, culture must never become a closed system that attempts to confine the Gospel to only its own context and impede its further incarnation.

Η έννοια της ιεραποστολής (βασισμένη στην πεποίθηση ότι υπάρχει μία αλήθεια για όλους τους ανθρώπους, ανεξάρτητα από την φυλετική, εθνική ή πολιτισμική ταυτότητά τους) αποτέλεσε, κατά την ύστερη αρχαιότητα, καινοτομία του Χριστιανισμού. Στον αρχαίο κόσμο η κάθε εθνική και πολιτισμική συνάφεια είχε τη δική της θρησκευτική αλήθεια, η οποία δεν είχε νόημα σε άλλες εθνικές και πολιτισμικές συνάφειες.
Οικουμενική ιεραποστολή δεν υπήρχε ούτε στον προχριστιανικό Ιουδαϊσμό, μολονότι κάποια από τα χρονολογικώς ύστερα βιβλία της Παλαιάς Διαθήκης εμφορούνταν από ιδέες οικουμενικότητας. Όταν λοιπόν ο Χριστιανισμός απλώθηκε στη Μεσογειακή λεκάνη, ξάφνιασε τις ελληνορωμαϊκές κοινωνίες με τον ισχυρισμό του ότι το ανθρώπινο υποκείμενο είχε τη δυνατότητα να προτάξει το ερώτημα περί της αληθείας έναντι της ιθαγένειας.
Στον κάθε άνθρωπο δηλαδή αναγνωριζόταν η δυνατότητα να επιλέξει την αλήθεια, ακόμα κι αν αυτή ερχόταν έξω από την ιθαγένειά του, κι έτσι να έρθει σε ρήξη με την προγονική θρησκευτική ταυτότητά του.
Υπ’ αυτή την οπτική, ο κάθε πολιτισμός δεν ακυρώνεται, αλλά ούτε και απολυτοποιείται. Δύναται και χρειάζεται να γίνει σάρκα του Ευαγγελίου, σε μια αδιάκοπη διαδικασία σάρκωσής του στο εκάστοτε παρόν. Οφείλει όμως να μη γίνει σαρκοφάγος του, δηλαδή να μη γίνει μία κλειστή συνάφεια η οποία επιχειρεί να περιορίζει το Ευαγγέλιο στα δικά της και μόνο δεδομένα και να εμποδίζει την περαιτέρω σάρκωσή του.

Σχόλιο για τις περιπτώσεις κατά τις οποίες ο στολισμός του Επιταφίου ανατίθεται σε επαγγελματίες και παύει ή στρεβλώνεται η συμμετοχή των πιστών. Η συμμετοχή αυτή έχει ιδιαίτερο συμβολικό βάρος: θυμίζει ότι τα μέλη της Εκκλησίας συλλειτουργούν, και όχι απλώς παρακολουθούν ή να καταναλώνουν.

Ανάρτηση για ιστορικούς λόγους: Το πρώτο τεύχος του εντύπου "Ορθόδοξη Παρέμβαση", το οποίο εκδίδαμε, μια παρέα φίλων ενοριτών του Αγίου Δημητρίου Βύρωνα επί σχεδόν μια εικοσαετία. Ψήγμα ιστορίας με πλούσιο αρχείο, της οποίας η καταγραφή εκκρεμμεί. Σημειωτέον ότι στη σελίδα όπου αναγράφονται όσοι συνυπέγραφαν το πρώτο τεύχος δεν φαίνονται όλα τα ονόματα για τεχνικούς λόγους.

Η μελέτη αυτή φέρνει στο φως εν πολλοίς άγνωστα έργα του μεγάλου Ορθόδοξου θεολόγου και οικουμενικού Ορθόδοξου Νίκου Νησιώτη (1924-1986), και προσεγγίζει τη στάση του απέναντι στις θεολογίες της συνάφειας (θεολογία της απελευθέρωσης, μαύρη θεολογία, φεμινιστική θεολογία κλπ) που αναδύθηκαν στη δεκαετία του 1970 (και αναπτύσσονται έκτοτε).

To άρθρο εξετάζει τις προοπτικές και τις δυσκολίες του ιεραποστολικού έργου των Ορθοδόξων εκκλησιών σήμερα. Επισημαίνει δύο κυρίως δυσκολίες: Αφενός την ένδεια ιεραποστολικών σπουδών, και αφετέρου προβληματικές αντιλήψεις για τη φυσιογνωμία των τοπικών εκκλησιών που συγκροτούνται στο πλαίσιο της ιεραποστολής. Το άρθρο δίνει έμφαση τόσο στην ανάγκη για σοβαρή έρευνα πέρα από παρωχημένα στερεότυπα, όσο και στην ανάγκη να ακουστεί στην παγκόσμια Ορθοδοξία η φωνή των νεαρών εκκλησιών του λεγομένου Τρίτου Κόσμου.

The article traces the perspectives and the predicaments of the missionary work of the Orthodox churches today. Two particular problems are brought to the fore: The poorness of mission studies and certain problems in the concept of the " missionary " local church. The article puts emphasis upon the need for sound studies, beyond outdated stereotypes, and upon the task that the voice of the young churches in the Third World is heard by the global Orthodoxy.

An approach to (or a critical affirmation of) the discipline of Comparative Theology - response to the question posed by the journal "Studies in Interreligious Dialogue", whether there is compatibility between Orthodox Theology and Comparative Theology.

Paul as o point of controvercy over slavery and liberation in recent times

Tον 19ο αιώνα οι Ηνωμένες Πολιτείες της Αμερικής έγιναν το θέατρο ενός θεολογικού εμφυλίου πολέμου: της σύγκρουσης ανάμεσα σε υποστηρικτές και σε πολέμιους της δουλείας. Αμφότερες οι πλευρές αναζήτησαν στήριξη των απόψεών τους στην Αγία Γραφή. Η διαμάχη συνετέλεσε στο να αναπτυχθεί η βιβλική κριτική και να ρηγματωθεί η παραδοσιακή προτεσταντική προσκόλληση στην κατά γράμμα ερμηνεία των βιβλικών κειμένων. Οι θιασώτες της δουλείας ισχυρίστηκαν ότι ουδαμού η Αγία Γραφή ζητεί την κατάργηση του θεσμού και την απελευθέρωση των δούλων, ανάμεσα δε στο οπλοστάσιό της περίοπτη θέση κατείχαν αρκετά σημεία των Παύλειων επιστολών και, βεβαίως, της επιστολής προς Φιλήμονα. Αυτή η στάση συνέβαλε στη διαμόρφωση μιας ιδιαίτερης εκδοχής του Χριστιανισμού ανάμεσα στους μαύρους σκλάβους. Ενσωμάτωσαν στη θρησκευτική ταυτότητά τους τις αφηγήσεις της Γραφής που έχουν απελευθερωτικό μήνυμα (και τις οποίες γνώρισαν μέσω του προφορικού κηρύγματος) και απέρριψαν τα τμήματά της τα οποία πρόβαλαν οι λευκοί δουλοκτήτες προκειμένου να θωρακίσουν μεταφυσικά την αξίωσή τους για υποταγή των δούλων. Τέτοια τμήματα ήταν, βεβαίως, κατ’ εξοχήν οι Παύλειες επιστολές. Όταν όμως οι σκλάβοι έσπασαν τον κλοιό του αναλφαβητισμού τους και απέκτησαν άμεση πρόσβαση στο κείμενο της Γραφής, απέσπασαν τον Παύλο από τα χέρια των καταπιεστών τους και τον ερμήνευσαν σε μια προοπτική απελευθερωτική. Σε αυτές τις περιπτώσεις ο Παύλος κατανοήθηκε ως εισηγητής μιας μη-βίαιης αλλαγής και μιας αναίρεσης της δουλείας μέσω του ελεύθερου μετασχηματισμού των σχέσεων κυρίων και δούλων, όπως περίπου είχε ερμηνεύσει τον Παύλο ο Χρυσόστομος τον 4ον αιώνα. Τα επιχειρήματα που αναπτύχθηκαν υπέρ της κατάργησης της δουλείας από μαύρους και λευκούς θεολόγους ήταν ποικίλα, και με ποικίλα κριτήρια. Αμφισβητήθηκε καθαυτήν η ύπαρξη δουλείας στα χρόνια του Χριστού, υποστηρίχθηκε ότι ο Χριστός μίλησε σπερματικά κατά της δουλείας και ότι απέμενε στην Εκκλησία να αναπτύξει πλήρως τον απελευθερωτικό σπόρο, αναζητήθηκαν οι μείζονες αρχές της αγάπης και της πανανθρώπινης αδελφοσύνης, οι οποίες συνέχουν τη Γραφή και υπέρκεινται κάθε επί μέρους περιπτώσεώς της (ακόμα κι αν αυτή εμφανίζεται ανεκτική προς τη δουλεία), εντοπίστηκαν υπαινιγμοί του Παύλου υπέρ της απελευθέρωσης, και προβλήθηκε ο ισχυρισμός ότι η απελευθέρωση (και όχι απλώς η εσωτερική μεταμόρφωση του θεσμού) ήταν ο πραγματικός σκοπός του αποστόλου. Η θεολογική σύγκρουση του 19ου αιώνα οδοποίησε, σε έναν βαθμό, το έργο της θεολογίας της απελευθέρωσης του επόμενου αιώνα, τα ρεύματα της οποίας επίσης κυμάνθηκαν μεταξύ απόρριψης του Παύλου ως συνηγόρου του κοινωνικού κατεστημένου, και ερμηνείας του ως μη-βίαιου αλλά ριζικού αναμορφωτή.

Social engagement and especially solidarity are not a byproduct or a secondary aspect of the Christian identity. On the contrary, they are a way of life which manifests in the history the expectation of the Kingdom. Praxis rooted in love is the way of this manifestation.

The article traces the liberating impact of Bible on human history, from the epoch of the Old Testament to the malice of social injustice today. The faith in an active God gives the struggle for justice the wider possible perspectives. The message of the Gospel, spiritual and social at the same time, meets the agony of the oppressed throughout history. The article shows how Jews, Byzantines,...

The article approaches Christian holiness in a specific perspective, that of surprise. The use of the notion of surprise serves to elucidate the special, nonconformist characteristics of holiness as participation in God's life and action, which introduces a radically new reality to the natural order of the world. Five parameters (the journey, suffering, creativeness, liberation and the anti-superman) are highlighted as areas in which holiness appears as a surprise, i.e. as the manifestation of the unprecedented in human life.